ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის

ქართველოლოგიის საერთაშორისო სკოლა „ქართული ხელნაწერი“

კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრს ქართველოლოგიური კვლევევების, ქართული ხელნაწერი მემკვიდრეობის შესწავლის მდიდარი  გამოცდილება აქვს. საერთაშორისო საზაფხულო/სეზონური სკოლები ცენტრში აკუმულირებული ცოდნისა და გამოცდილების ახალგაზრდა ქართველი და უცხოელი მკვლევარებისათვის  გაზიარების  შესანიშნავი საშუალება აღმოჩნდა.

 

ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის მიერ შოთა რუსთაველის  ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით  განხორციელდა ქართველოლოგიის ექვსი საერთაშორისო სკოლა „ქართული ხელნაწერი“ (2011 – 2016წწ.).

 

სკოლა გათვალისწინებულია ქართული ისტორიისა და კულტურის, განსაკუთრებით კი ხელნაწერი მემკვიდრეობის, შესწავლით დაინტერესებული როგორც უცხოელი მკვლევრებისათვის, ასევე, საქართველოს უნივერსიტეტების წარმომადგენლებისათვის (მაგისტრანტები, მაგისტრები, დოქტორანტები, ახალგაზრდა მეცნიერები), რომელთა სამეცნიერო ინტერესები შეესაბამება  ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ძირითად სამეცნიერო-კვლევით მიმართულებებს (ძველი ქართული ფილოლოგია, წყაროთმცოდნეობა, არქივთმცოდნეობა, ხელნაწერი წიგნის კულტურა, რესტავრაცია, დიგიტალიზაცია და სხვ.).

სკოლის მიზანია ქართველოლოგიური მეცნიერებების პოპულარიზაცია, ქართული ხალნაწერის, როგორც კულტურათაშორისი ურთიერთობების პროდუქტის, მრავალმხრივობის აქცენტირება, ქართული კულტურის მნიშვნელოვანი მონაპოვრის – ქართული დამწერლობის – საერთაშორისო ასპარეზზე გატანა, ქართველ და უცხოელ მეცნიერთა და სტუდენტთა თანამშრომლობითი ურთიერთობების განვითარებისა და ქართველ მეცნიერთა საერთაშორისო სამეცნიერო სივრცეში ინტეგრირების ხელშეწყობა; კორნელი კეკელიძის, ილია აბულაძის მიერ დამკვიდრებული ქართველოლოგიური სამეცნიერო ტრადიციების გაგრძელების ხელშეწყობა.

საზაფხულო სკოლის „ქართული ხელნაწერი“ პროგრამა (ნახვა) უნიკალურია. სასწავლო მოდულების შინაარსი მოიცავს ხელნაწერთმცოდნეობასთან დაკავშირებულ პრაქტიკულად ყველა ძირითად სფეროს. ცენტრის სტატუსი, მისი ავტორიტეტი და სკოლის თემატიკა განაპირობებს სკოლის მიმართ დიდ ინტერესსა და აპლიკანტთა აქტივობას.

ქვემოთ წარმოდგენილი დიაგრამებით მოცემულია 2011-2016 წლებში ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საზაფხულო/სეზონურ სკოლებში მონაწილეთა სტატისტიკა ქვეყნებისა და უნივერსიტეტების მიხედვით.

დიაგრამა №1. უცხოელი მონაწილეები ქვეყნების მიხედვით

დიაგრამა 2. ქართველი მონაწილეები საქართველოს რეგიონული უნივერსიტეტების მიხედვით

ლექციების ანოტაცია

დავით შენგელია - ქართული სასულიერო მწერლობა

დავით შენგელია

დოქტორი

კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის

კოდიკოლოგიისა და ტექსტოლოგიის განყოფილების

მთავარი მეცნიერ-თანამშრომელი

 

ქართული სასულიერო მწერლობა

 

მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ადრექრისტიანული, ბიზანტიური კულტურის კვლევა წარმოუდგენელია იმ ძველი ქრისტიანი ერების კულტურისა და მწერლობის კვლევის გარეშე, რომლებიც ქრისტიანობის ადრეულ ჯერზევე ჩაებნენ ბიზანიტიის კულტურულ ცხოვრებაში და, სხვა ძველ ქრისტიან ერებთან ერთად (კოპტები, სირიელები, სომხები, ეთიოპები, ლათინები, სლავები…), ხალხთა ამ ჯგუფში ქართველებიც უდავოდ შედიან. ძველი ქართული სასულიერო მწერლობის შესახებ საკმაოდ დიდძალი სამეცნიერო ლიტერატურაა დაგროვებული და ყველას ჩამოთვლა სრულიად შეუძლებელია, მაგრამ მაინც უნდა დავასახელოთ ფუძემდებულური მონოგრაფიები: კ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია; კ. კეკელიძე, ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან; ლ. მენაბდე, ძველი ქართული მწერლობის კერები; „ნარკვევები ძველი ქართული სასულიერო მწერლობის ისტორიიდან”; სიმონ და თინა ყაუხჩიშვილები, გეორგიკა – ბერძენი ავტორები საქართველოს შესახებ. განსაკუთრებით გვინდა გამოვყოთ მონოგრაფიათა სერია „ნარკვევები ძველი ქართული სასულიერო მწერლობის ისტორიიდან”, ვინაიდან მონოგრაფიათა ამ სერიაზე მუშაობდა ავტორთა კოლექტივი, რომლებიც შეეცადნენ სისტემურად მოეყარათ თავი ყველა იმ სამეცნიერო ლიტერატურისათვის, რომელიც შეიქმნა კ. კეკელიძის კვლევების შემდეგ დღემდე და ეს მონოგრაფიები დაეხმარება მკითხველს სრულად გაეცნონ ძველი ქართული სასულიერო მწერლობის ამა თუ იმ საკითხის შესახებ არსებულ სამეცნიერო ლიტერატურას. ჩვენი ლექცია ძველი ქართული სასულიერო მწერლობის შესახებ შეეხება ბერძნულ-ქართულ ლიტერატურულ ურთიერთობათა უადრეს საფეხურს, წმინდა საბა განწმენდილის ანდერძს, ხანმეტობასა და ხანმეტ ტექსტებს, ჰაემეტობას, “მრავალთავებს”, უადრეს ძველქართულ ოროგინალურ თხზულებებს, ათონურ, ანტიოქურ და გელათურ ელინოფილურ მთარგმნელობით სკოლებს სკოლებს.

დალი ჩიტუნაშვილი - ქართული დამწერლობის წარმოშობა, განვითარების ეტაპები

დალი ჩიტუნაშვილი

ფილოლოგიის დოქტორი

კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის

ხელნაწერთმცოდნეობის სამეცნიერო-სასწავლო პროგრამების დეპარტამენტის

მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი.

 

 

ქართული დამწერლობის წარმოშობა, განვითარების ეტაპები

ქართული დამწერლობა წარმოადგენს ფონემურ ანბანს, რომელშიც ყოველ ფონემას გრაფიკულად გამოხატავს შესაბამისი გრაფემა.

ქართული დამწერლობის წარმოშობის შესახებ გვაქვს წყაროთა ორი ჯგუფი: ქართული და სომხური.

ქართული წყაროების ცნობით, იგი შეიქმნა 3-ე საუკუნის დასაწყისში ქ.წ. ზოგი წყარო უფრო ზუსტ თარიღსაც ასახელებს – 284 წ. ქ.წ.

სომხური წყაროების ერთი ჯგუფის მიხედვით, ქართული ანბანი შექმნილია 429 წლის ახლოს სომეხი ბერის მაშტოცის მიერ.

მეცნიერებაში ქართული ანბანის შექმნისა და მისი წარმომავლობის შესახებ არსებობს ბევრი ერთმანეთის გამომრიცხავი შეხედულება. ქართველოლოგიაში დღეს უფრო გავრცელებულია ორი: 2. სემიტური (კერძოდ ფინიკიური) ანბანიდან წარმომავლობა, თუმცა ანბანის რიგი მიყვება არქაულ ბერძნულს (ქ.წ. 6-მდე). 2. ბერძნული ანბანიდან წარმომავლობა როგორც ანბანის რიგის, ისე გრაფემათა ფორმის თვალსაზრისით (ქრისტიანობის სახელმწიფო სარწმუნოებად გამოცხადების შემდეგ – 4-ე ს. ქ.შ.).

უეჭველად დათარიღებული ქართული დამწერლობის ძეგლები დადასტურებულია 5 ს-დან. არის ისეთი წარწერები (ნეკრესის), რომლებსაც მათი აღმომჩენი ქ.შ. 1-3-ე სს-ებით ათარიღებს. ბევრი მეცნიერი ამ დათარიღებას არ იზიარებს.

ქართული ანბანური დამწერლობა შემონახულია სამი ფორმით: მრგვლოვანი ასომთავრული, კუთხოვანი ნუსხური და მხედრული. პირველი ორი ძირითადად საეკლესიო წიგნების დასაწერად გამოიყენებოდა (ამიტომ მათ ხუცურსაც უწოდებდნენ), ხოლო მესამე – საეროსი. ტრადიციული დათარიღებით ისინი ქრონოლოგიურად ასე განლაგდებიან: ასომთავრული 5-9, ნუსხური 9-11, მხედრული 11ს.-დან დღემდე. ახალი მონაცემებით ამ სქემაში შესატანია ცვლილება, რადგან მხედრული დამწერლობის თარიღიანი ნიმუში დადასტურებულია უკვე 9-ე საუკუნეში. ვარაუდობენ, რომ ქართული დამწერლობის სახეობები ერთმანეთის განვითარებას წარმოადგენენ.

ძველი ქართული ანბანი იმავე დროს რიცხვებსაც გადმოსცემდა. მასში სულ 38 გრაფემა იყო, მეცხრამეტე საუკუნეში ფუნქციადაკარგული ხუთი გრაფემა ამოიღეს და დარჩა 33.

ქართული დამწერლობა ემსახურებოდა ქართულ სახელმწიფო ენას, ხოლო მცირე ხნით აფხაზურსა და ოსურ ენებსაც.

დალი ჩიტუნაშვილი - ქართული ხელნაწერი კოლექციები უცხოეთის სიძველეთსაცავებში

დალი ჩიტუნაშვილი

ფილოლოგიის დოქტორი

კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის

ხელნაწერთმცოდნეობის სამეცნიერო-სასწავლო პროგრამების დეპარტამენტის

მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი.

 

ქართული ხელნაწერი კოლექციები უცხოეთის სიძველეთსაცავებში

ქართულ ხელნაწერთა ყველაზე დიდი კოლექცია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში ინახება, თუმცა უცხოეთის სიძველეთსაცავებში მრავლად არის დაცული ქართული ხელნაწერები.  ყველაზე მსხვილი ცენტრები, სადაც ქართული სიძველეები, კერძოდ კი ხელნაწერი წიგნები ინახება არის: ათონის ივირონის მონასტერი, სინას მთა და იერუსალიმის ჯვრის მონასტერი. აქ ქართული მასალის არსებობას თავის მიზეზი აქვს, თითოეული ეს ცენტრი საუკუნეთა განმავლობაში ქართულ კულტურულ-საგანმანათლებლო კერას წარმოადგენდა, რაც თავისთავად გულისხმობდა მდიდარი ხელნაწერი მემკვირეობის შექმნასა და დაცვას.

მაგრამ ამ სამი მნიშვნელოვანი ცენტრის გარდა ქართული ხელნაწერები მიმოფანტულია მსოფლიოს სხვადსხვა ქვეყნებში საფრანგეთში (პარიზის ნაციონალური ბიბლითეკა), დიდ ბრიტანეთში (ბოდლესა და კემბრიჯის ბიბლიოთეკები, ბრიტანეთის მუზეუმი), ამერიკის შეერთებული შტატები, ავსტრიაში (ავტრიის ნაციონალური ბიბლიოთეკა), გრაცის ბიბლიოთეკებში. პოსტ საბჭოთა სივრცეში ყველაზე მდიდარი ქართული ხელნაწერი მემკვირეობის რაოდენობით არის რუსეთის საცავები (მოსკოვისა და პეტერბურგის).

მოხსენებაში საუბარი იქნება ზემოთჩამოთვლი ქვეყნებში ქართულ ხელნაწერთა კოლექციებზე, მათი გაჩენის მიზეზებზე, კოლექციათა მნიშვნელობასა და შესწავლის მდგომარეობაზე.

დარეჯან გოგაშვილი - ქართული ხელნაწერი წიგნის საწერი მასალა და საშუალებები

დარეჯან გოგაშვილი

ფილოლოგიის დოქტორი

საქართველოს ეროვნული მუზეუმის  კოლექციების მართვისა

და რესტავრაცია-კონსერვაციის დეპარტამენტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი

 

 

ქართული ხელნაწერი წიგნის საწერი მასალა და საშუალებები

სამწიგნობრო ხელოვნებაში გამოყენებულ საწერ მასალას პაპირუსის, ცხოველის _ ძირითადად ცხვრის, თხისა ან ხბოს ტყავისა და ქაღალდისაგან ამზადებდნენ. პაპირუსი საქართველოში საწერ მასალად გამოყენებული არ ყოფილა. დღეისათვის ცნობილია მასზე შესრულებული მხოლოდ ორი ქართული ხელნაწერი და ორივე პალესტინური წარმოშობისაა (საგალობელთა კრებული, ე. წ. „ჭილ-ეტრატის იადგარი” და ფსალმუნი).Eეტრატზე (ტყვი) შესრულებული უძველესი ქართული ხელნაწერები – ხანმეტი პალიმფსესტები V-VIII საუკუნეებით თარიღდება. საქართველოში გადაწერილი უძველესი ქართული ხელნაწერები ქაღალდზე XI საუკუნისაა.

ლექციაში განხილულია პაპირუსის, ერტატის და ქაღალდის რაობა, დამზადების ისტორია და გამოყენება,Mტექნიკური და ტექნოლოგიური პროცესები. სრული სახითაა აღდგენილი კოდექსის შემადგენელი რვეულების დამზადების წესი. ყურადებაა გამახვილებული ეტრატისა და მის საწერ მასალად მომზადების ნაირგვარ მომენტებზე, განმარტებულია ცალკეული გამონათქვამები („შექმნაÁ ეტრატისაÁ“, „შეკაზმვა“, „ოქროს ღერი“, „წიგნი ტყავისაÁ“ და სხვა). განხილულია ხამი ქაღალდის დამზადების ტექნოლოგია, გახამების და გალესვის პროცესის ამსახველი წყაროები და შესაბამისი ტერმინები („სახამებლის წასმა“, „ნიშასტაგი“, ქაღალდი გაულესავი“, „ქაღალდი ერთებრი“, „სალესავი ფიცარი“, „გორანგო“, „ეშვი“, „გაეშვება“ და სხვა),Gგანხილულია ბიზანტიურ, სომხურ და აღმოსავლურ მონაცემებთან მიმართებაში.

ისეთ საწერ მასალაზე, როგორიც იყო პაპირუსი, ეტრატი და ქაღალდი, ტექსტი კალმითა და საწერ-საღებავით იწერებოდა. ხელნაწერის ძირითადი ტექსტი, მუქი ფერის შავი ან ყავისფერი მენლით არის შესრულებული. ლექციაში განხილულია მელნის სახეობები – რკინა-გალური და კარბონული. მოცემულია მათი დამზადებისა და შედგენილობის შესახებ ქართულ წერილობით ძეგლებში არსებული მონაცემები და შესაბამისი ტერმინოლოგია („მელანი“, „შავი,“ „შემგბარი’’, „წამალი“, ,,მური’’, „გუნდა“, „არჯასპი//ძაღა//შავი კუპაროსი“ „სამყე“ და სხვა), ყურადღებაა გამახვილებული პალიმფსესტური ტექსტების მელნის შედგენილობაზე.

მდიდრულად შემკული ხელნაწერი წიგნის შექმნისას თითქმის ყოველთვის გამოიყენებოდა ოქრო. ოქროსაგან ამზადებდნენ ფურცლოვან ოქროს და საწერ-საღებავს, რითაც წერდნენ საზედაო ასოებს, სათაურებსა და დასაწყისებს, რიგ შემთხვევაში, ტექსტის გარკვეულ ნაწილს, ძირითადად კი გამოიყენებოდა წიგნის დეკორატიულ მხატვრობაში ფონის შესაქმნელად, მრავალი ორნამენტული დეტალის დასამუშავებლად და სხვა. ლექციაში განხილულია ოქრომელნის დამზადებისა და გამოყენების წესები და შესაბამისი ლექსიკა: „ოქრომელანი“, „ოქროს მელანი“, „ოქრო“, ,,ოქროს წყალი“, „ოქროფურცელი//ოქროპეტალო“, „ქანდა“, „ვარაყი//ოქროს ვარაყი“, „გალესვა//გაეშვება“ და სხვა.

ფურცლოვანი ოქროსა და ოქრომელნის გარდა, როგორც მინიატიურულ მხატვრობაში, ასევე ცალკეული განსაზღვრული ადგილების გამოსაყოფად გამოიყენებოდა ფერადი საწერ-საღებავები (წითელი, ლურჯი, მწვანე). ლექციაში საუბარია მათი დამზადების და გამოყენების წესებზე. ყურადღებაა გამახვილებული სახელწოდებებზე – „წითელი“, „ზანდუკი“, „კინაბარი“, „სინგური“, „სურინჯი“, „სანდარაკი“, „ზირნიხი“, წერნაქი//წარნაქი“. მოცემულია ლათინური, ევროპული, რუსული და აღმოსავლური შესაყტვისი ტერმინები.

დარეჯან კლდიაშვილი - საქართველოს სიძველეთსაცავებში დაცული ისტორიული დოკუმენტები: კალიგრაფია და მოხატულობა

დარეჯან კლდიაშვილი

ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი

კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის

წყაროთმცოდნეობისა და დიპლომატიკის განყოფილების

მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი

 

საქართველოს სიძველეთსაცავებში დაცული ისტორიული დოკუმენტები:

კალიგრაფია და მოხატულობა

 

საქართველოს სიძველთსაცავები, ჟამთა სვლისა და განადგურების მიუხედავად, ინახავს რამდენიმე ათეულ ათას XI-XIX საუკუნეების ქართულ და უცხოენოვან დოკუმენტს. ქართული და აღმოსავლური დოკუმენტების დედნების მდიდარი კოლექციები თავმოყრილია ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის (Ad, Hd, Sd, Qd; Ard; Pd; Turd) და საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს ეროვნული არქივის ძველი საისტორიო დოკუმენტების ფონდებში (ფ.1448; ფ.1452; ფ.1452). საისტორიო საბუთების ნაწილი ასევე ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის შ. ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების და საქართველოს სხვადასხვა კუთხის სამხარეთმცოდნეო მუზეუმებში: ქუთაისში, გორში, ზუგდიდში, ბათუმში, ახალციხეში, თელავში; აგრეთვე საზღვარგარეთ – იერუსალიმის, ათონის და სინას მონასტრებში, თურქეთის, რუსეთის, ბულგარეთის სიძველეთსაცავებში.

 

ქართული საბუთები

ქართულმა ისტორიულმა დოკუმენტებმა ხანგრძლივი დროის მანძილზე აღბეჭდეს როგორც საქართველოს, ისე მისი მეზობელი ხალხების ისტორიული გეზის თანმდევი პოლიტიკურ-სოციალური და კულტურული ცვლილებები. ამ ურთიერთობების შესაბამისად, ისტორიის სხვადასხვა ეტაპზე, ქართული დოკუმენტების პარალელურად ადგილობრივ იურისდიქციაში ადგილს იმკვიდრებს როგორც ორენოვანი, ისე ბერძნული, სპარსული, არაბული, ოსმალური და რუსული დოკუმენტები.

ბიზანტიურ და პოსტბიზანტიურ პერიოდში ისტორიული დოკუმენტის შინაარსობრივი, სტრუქტურული და გარეგნული მხარე და მხატვრული გაფორმება მართლმადიდებლურ-ქრისტიანული დიპლომატიკური და კულტურული ტენდენციების ამსახველი იყო. ადრეული ხანის XI-XIII საუკუნეების ქართული დოკუმენტის გარეგნულ მხარეს მასალა, ფორმა, კალიგრაფია და დეკორატიული ხელრთვები განსაზღვრავდა. ქართული საბუთების მინიატიურებით შემკობა XIV-XV საუკუნეებიდან იწყება და უკავშირდება მათ გაფორმებას ისტორიულ პირთა პორტრეტებით და ქრისტიანული სიუჟეტებით. ბიზანტიის დაცემისა და სამხრეთ კავკასიის მაჰმადიანურ გარემოცვაში მოხვედრის შემდგომ ეს ტრადიცია ქართულ დოკუმენტებს განსხვავებულ პოლიტიკურ და კულტურულ გარემოში თვითმყოფად და დამოუკიდებელ სახეს უნარჩუნებდა და განასხვავებდა მას ისლამური დოკუმენტის მხატვრული გაფორმების პრინციპებისაგან.

XIV საუკუნიდან XIX საუკუნის დამდეგამდე პერიოდის მოხატულ დოკუმენტებს შორის მნიშვნელოვანია ქართველ მეფეთა, კათალიკოს-პატრიარქთა, საეკლესიო და საერო პირთა პორტრეტული გამოსახულებებით შემკული საბუთები. XIV-XVI საუკუნეების სასისხლო და შეწირულების აქტებზე გამოსახული არიან: ერთიანი საქართველოს უკანასკნელი მეფე გიორგი VIII (ერთიანი საქართველოს მეფე, 1446-66; კახეთის მეფე, 1466-76), იმერეთის მეფეები ალექსანდრე II (1484-1510) და ბაგრატ III (1510-65), ქსნის ერისთავი შალვა ქვენიფნეველი (1470), ერისთავი ვამეყ შაბურისძე და მისი თანამეცხედრე დულარდუხტი (1494), კათალიკოს-პატრიარქი დოროთეოს III (1584-95); საქტიტორო გამოსახულებების სიმრავლით განსაკუთრებით გამოირჩევა XVII-XVIII საუკუნეების ქართლის, კახეთის, იმერეთის მეფეების და სასულიერო პირების მიერ გაცემული შეწირულების და წყალობის აქტები, რომლებშიც წარმოდგენილი არიან: კახეთის მეფეთა საქტიტორო რიგი, ლევანი (1518-74), ალექსანდრე II (1574-1605), დავით ბატონიშვილი (I, კახეთის მეფე, 1601-02), თეიმურაზ I (კახეთი, 1606-48; ქართლ-კახეთი, 1625-32), ბატონიშვილი თეიმურაზი (II, კახეთის გამგებელი 1709-15; მეფე 1733-44; ქართლის მეფე, 1744-62), დავით II იმამყული-ხანი (კახეთის ჯანიშინი, 1703-09; მეფე, 1709-22), ერეკლე I ნაზარალი-ხანი (ქართლის მეფე, 1688-1703), კონსტანტინე II მაჰმადყული-ხანი (კახეთის მეფე, 1722-32),  არჩილ II (კახეთის მეფე, 1664-75; იმერეთის მეფე, 1661-63, 1678-79, 1690-91, 1695-96), კათალიკოსი დომენტი III (1660-75), შაჰნავაზ-ხანი (ქართლის ჯანიშინი, 1717-23), გიორგი ბატონიშვილი (1712), რუსეთის იმპერატორი პეტრე I დიდი და იმპერატრიცა ეკატერინე I (1725),  გიორგი XII (ქართლ-კახეთის მეფე, 1798-1800), სოლომონ II  (იმერეთის მეფე, 1789-1810).

XVI-XVIII საუკუნეებში, სეფიანთა ირანისა და ოსმალეთის მიერ საქართველოს ცალკეული მხარეების ინკორპორაციის პირობებში, ყოფასა და კულტურის ყველა სფეროში მოძალებული ისლამური კულტურის ზემოქმედება და გავლენები აღიბეჭდა როგორც ქართული საერო ხელნაწერი წიგნების, ისე დოკუმენტების მაირანიზებელი ტენდენციებით განმსჭვალული ქართული და ქართულ-სპარსული ორენოვანი საბუთების  მოხატულობაში.

XVIII საუკუნიდან, ახალი პოლიტიკური ვითარების კვალად, საქართველოს რუსეთის გავლენის სფეროში მოქცევის შედეგად ქართული ხელოვნება დასავლეთ ევროპისა და რუსული კულტურის გავლენის არეალში მოექცა; შეიცვალა ქართული დოკუმენტების მხატვრული გაფორმების ხასიათიც. ევროპული და რუსული სამინიატურო ხელოვნების შესაბამისად იმ პერიოდში ფართოდ ვრცელდება გეომეტრიული, მცენარეული, ანტროპომორფული და ზოომორფული მოტივებით გაფორმებული, ინიციალებით და საგერბო გამოსახულებებით შემკული საბუთები

 

%